نقد فرا تقنینی تعهد به پرداخت دیه مغلّظ در حوادث ناشی از وسایل نقلیه موتوری زمینی

نوع مقاله : مقاله علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دکترای فقه و مبانی حقوق اسلامی، گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران. (نویسنده مسؤول).

2 استاد گروه فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات و معارف اسلامی شهید مطهری، دانشگاه فردوسی، مشهد، ایران.

10.22056/jir.2020.196111.2614

چکیده

هدف: در مطالعه حاضر، نظریه اختصاص تغلیظ دیه به قتل­های عمدی، به عنوان یکی از دیدگاههای فقهی و حقوقی نوین در مسأله تغلیظ دیه در تمامی انواع قتل و از جمله قتل­های ناشی از حوادث رانندگی معرفی شده و تأثیر آن بر میزان تعهدات قانونی شرکت­های فعال در حوزه بیمه اشخاص ثالث مورد بررسی قرار گرفته است؛ با این هدف که الهام­بخش نهاد قانونگذاری در اصلاح قوانین و مقررات مربوط قرار گیرد.
روش­‌شناسی: پژوهش حاضر با استفاده از شیوه توصیفی-تحلیلی و از طریق کاوش و جستجو در منابع کتابخانه­ای شامل قوانین، کتب فقهی و حقوقی، مقالات و سایر پایگاه­های داده­ای مرتبط، انجام شده است.
یافته‌­ها: اصل تغلیظ دیه قتل در ماههای حرام مورد اتفاق فقهای اسلامی است، اما در خصوص دامنه شمول آن نسبت به تمامی انواع قتل و نیز نسبت به جنایات مادون قتل اختلاف نظراتی وجود دارد که در این میان، قانون مجازات اسلامی نظریه تعمیم تغلیظ دیه بر همه اقسام قتل را مورد پذیرش قرار داده است. لکن دستاورد نوآورانه پژوهش حاضر نشان می­دهد که از منظر فقه امامیه و حقوق کیفری، دلایل و مستندات متعددی برای اختصاص حکم تغلیظ به قتل­های عمدی وجود دارد که شایسته است مورد توجه قانونگذار به ویژه در صنعت بیمه قرار گیرد.
نتیجه­‌گیری: پذیرش نظریه اختصاص تغلیظ دیه به قتل­های عمدی، از یک سو با شرایط و مقتضیات کنونی جامعه ایران سازگاری بیشتری دارد و از سوی دیگر باعث کاهش قابل توجه تعهدات قانونی شرکت­های ارائه­کننده بیمه اشخاص ثالث خواهد بود که میزان آن معادل ریالی دیه یک مرد مسلمان در ماههای حرام می­باشد؛ زیرا با لحاظ کردن نظریه فوق­الذکر در قوانین مربوط، تغلیظ دیه در جنایات شبه عمد ناشی از سوانح رانندگی، سالبه به انتفای موضوع بوده و در نتیجه آن، بسیاری از مشکلات مربوط به مطالبه دیات مازاد بر سقف تعهد بیمه­گران نیز مرتفع خواهد شد.
طبقه بندی موضوعی:   K39, K14, Z12

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Transcendental Criticism on Obligation to pay Exacerbated wergild in accidents caused by motorized ground vehicles

چکیده [English]

Objective: In the present study, the theory of deduction of Wergild for deliberate homicide as one of the new jurisprudential and legal perspectives on the issue of Wergild in all types of homicides, including homicides in traffic accidents, and its impact on legal obligations Companies active in the field of third-party insurance have been examined with the aim of inspiring the legislative body to amend the relevant laws and regulations.
Method: The present study was conducted using a descriptive-analytical method through searching in library sources including Acts and Rules, jurisprudential and legal books, articles and other related databases.
Finding: The results of this study confirm that the Islamic jurisprudence has condemned the principle of condemnation of blood feuds during the prohibited months, but there are differences of opinion regarding the scope of its condemnation on all types of murders as well as on the underlying crimes. It has accepted murder of all kinds. However, the innovative achievement of the present study shows that from the viewpoint of Imamieh jurisprudence and criminal law, there are numerous reasons and evidence for the condemnation of intentional homicide, Including the study of hadiths and narrations, the clarification of areas, the materiality of the practical principle, the principle of doubtful interpretation of the accusation, and finally the conformity of the criminal policy with the temporal and spatial conditions, that should be addressed by the Iranian legislator, especially in the insurance industry.
Conclusion: The acceptance of the theory of concentration of Wergild for deliberate homicide on the one hand is more in line with the present conditions of Iranian society and on the other hand, it would significantly reduce the legal obligations of third-party insurance companies, equivalent to the riyal of a Muslim man's blood money in the prohibited months, because by incorporating the above-mentioned theory into the relevant laws, the concentration of blood money on crimes. The unintentional consequence of car accidents has been a matter of course for many years to come, and as a result, many of the problems associated with claiming surplus diets on the insurers' ceiling will also be resolved.
JEL Classification: K39, K14, Z12.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Transcendental Criticism
  • Exacerbated wergild
  • Prohibited Month
  • Quasi-Deliberate Crimes
  • Third Party Insurance
ابن منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد بن مکرم. (1414ق). لسان‌العرب. بیروت: دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع - دار صادر.
انصاری، قدرت الله و همکاران. (1385). تعزیرات از دیدگاه فقه و حقوق جزا. قم: پژوهشگاه علوم وفرهنگ اسلام، چاپ اول.
باقری، احمد و همکاران. (1389). تغلیظ دیه و مسئولیت بیت المال. فقهومبانیحقوقاسلامی، 43(2):  65-49.
بای، حسینعلی. (1383). قلمرو مسؤولیت بیت‌المال در پرداخت دیه. حقوق اسلامی، 1(3): 102-71.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (1368). ترمینولوژی حقوق. تهران، انتشارات گنج دانش، چاپ ششم.
حاج زاده، هادی. (1394). فتوای معیار در قانون‌‌گذاری در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران (نگاهی دوباره به مفهوم اعلمیت در منظومه فقه حکومتی شیعه). مطالعاتاسلامی:  فقهواصول، 47(102): 87-59.
حسینی، سیدمحمد. (1378). حدود تعزیرات (قلمرو، انواع، احکام). فصلنامه‌ حقوق، 38(1): 145-125.
حیدری، عباسعلی و صابریان، علیرضا. (1387). نقد و تحلیل فقهی بر تغلیظ دیه در ماه‌های حرام. تخصصی فقه و تاریخ تمدن، 4(15): 52-31.
دهخدا، علی اکبر. (1340). لغت‌‌نامه دهخدا. تهران: مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
سلیمی پور، عبدالوهاب. (1390). کیفیت تغلیظ دیه در فقه اسلامی. مطالعات تقریب مذاهب اسلامی، 6(25): 41- 31.
شیخ طوسی، ابوجعفر محمد بن حسن. (1365). ‌تهذیب‌الاحکام فی شرح المقنعه. تهران: دارالکتب‌الإسلامیة‌، چاپ چهارم‌.
علمی سولا، محمدرضا. (1391). واکاوی نظریه محقق خراسانی در افزودن مقدمه چهارم به مقدمات حکمت. مطالعات اسلامی: فقه و اصول، 44(91): 52-39.
فاضل هندى، محمد بن حسن اصفهانى. (1416ق). کشف اللثام و الإبهام عن قواعد الأحکام. قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
فلچر، جورج پی. (1384). مفاهیم بنیادین حقوق کیفری. ترجمه‌ سید مهدی سیدزاده ثانی، مشهد: نشر دانشگاه علوم اسلامی رضوی، چاپ اول.
فیاضی، مسعود. (1393). تفاوت تنقیح مناط و الغای خصوصیت با قیاس. حقوق اسلامی، 11(42): 117-97.
قبله‌ای خویی، خلیل. (1380). قواعدفقه: بخش جزاء. تهران: انتشارات سمت، چاپ اول.
محمودی جانکی، فیروز. (1378). قاعده درء و تطبیق آن با تفسیر شک به نفع متهم در حقوق موضوعه. پژوهش‌‌های حقوق اسلامی، 9(36): 56- 30.
مرعشی شوشتری، سید محمدحسن. (1387). دیدگاه‌های نو در حقوق کیفری اسلام. جلد دوم، تهران: نشر میزان، چاپ چهارم.
مسجدسرایی، حمید. (1382). تغلیظ دیه (تحلیل فقهی- حقوقی ماده 299 ق.م.ا ). الهیات و معارف اسلامی (مطالعات اسلامی)، 16(61): 162- 135.
منتظرى نجف‌‌آبادی، حسینعلى. (1429ق). مجازات‌هاى اسلامى و حقوق بشر. قم: ارغوان دانش.
مؤذن زادگان، حسنعلی و غلامعلی‌زاده، حسن. (1388). بررسی تحلیلی جایگاه تفسیر شک به نفع متهم در حقوق کیفری. پژوهش‌‌های حقوق کیفری، 10(30): 159-141.
میرمحمد صادقی، حسین. (1392). حقوق کیفری اختصاصی: جلد اول: جرائم علیه اشخاص. تهران: نشر میزان، چاپ بیست و نهم.
میرمدرس، سید موسی. (1392). مفهوم و ماهیت دیه از منظر فقه و حقوق اسلامی. کاوشی نو در فقه، 20(77): 52- 24.
نجفى، محمد حسن. (1404ق). جواهرالکلام فی شرح شرائع‌الإسلام. جلد بیست و هشتم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
هاشمی شاهرودی، سیدمحمود و همکاران. (1426ق). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت علیهم السلام. قم: مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بیت علیهم السلام.
هاشمى شاهرودى، سید محمود. (1422ق). معجم فقه‌الجواهر. الطبعة‌الثانیة، قم: مؤسّسة دائرة‌المعارف‌الفقه‌الاسلامى.
Birds, J. (2010). Birds’ modern insurancelaw. Sweet & Maxwell, London, 8thedition.
Kimball, S. L. & Davis, D. A. (1962). The extension of insurance subrogation. Michigan Law Review, 60(7): 841- 872.
Mahfuz, M. (2012). A research to develop english insurance law to accommodate Islamic principles. PHD thesis in The University of Manchester.